دماوند همیشه سرفراز

شهرستان دماوند در نزدیکی کلانشهر تهران با آب و هوایی مطلوب و مناظری زیبا می‌تواند مأمن گردشگران بسیاری باشد و به دلیل نزدیک به شهر تهران پیشنهاد خوبی برای آخر هفته تهرانی‌ها است.این شهرستان یکی از قطبهای کشاورزی است استان تهران است و سیب و هلو و گردو گیلاس و آلبالو و سیب زمینی از عمده ترین محصولات کشاوزی و باغداری دماوند است. تولید بخش عمده‌ای از سیب دماوند در روستای جابان است که شهرت جهانی دارد و اکثر سیب‌های تولیدی به دیگر کشورها صادر می‌شود. البته سیب در خود دماوند و آبسرد و برخی دیگر از روستاهای دماوند هم تولید می‌شود.

دماوند، از دیگر محصولات زراعی و دامی دماوند عسل مرغوب دماوند است. عسل آویشن دماوند از بهترین عسل‌های ایران است و نمونه آن‌را به ندرت می‌توان یافت. چراکه آویشن دارای خواص دارویی بسیار بالایی است و به طبع عسلش هم از بهترین عسل‌هاست. آویشن در کوه‌های اطراف دماوند به وفور یافت می‌شود.

در گذشته‌های نه چندان دور دماوند حتی یکی از محورهای کشاورزی و دامداری کشور بوده‌است ولی در سال‌های اخیر به خاطر ساخت‌ و سازهای گسترده و غیرقانونی در زمین‌های این شهرستان کشاورزی این منطقه در معرض خطر قرار گرفته‌ است.

از نظر گردشگری نیز آب و هوای خوش و مناظر و طبیعت زیبای شهرستان دماوند بر کسی پوشیده نیست. جاذبه‌های گردشگری دماوند را اگر بخواهیم نام ببریم شامل چشمه اعلاء، دریاچه تار و هویر، آبشار تیزآب، غار رود افشان، چشمه سیاه سنگ، چشمه آبعلی هراز و پیست اسکی آبعلی است.

چشمه اعلاء

چشمه اعلاء یکی از تفرجگاه‌ها و نقاط دیدنی شهر دماوند به شمار می‌رود. چشمه اعلاء شامل چشمه آب گوارایی است که مظهر آن از زیر صخره سنگی بزرگی می‌باشد. در قدیم آب این چشمه بخشی از مزارع و باغات دماوند را مشروب می‌کرده ولی امروز مورد استفاده کار خانه آب معدنی دماوند است. محل چشمه و اطراف آن پوشیده از درختان بلند و سرسبزی است که مجموعه را تبدیل به فضای مصفایی کرده و جمعیت زیادی را در فصول مختلف سال و به خصوص تعطیلات به خود جلب می نماید.

دریاچه تار و هویر

دریاچه‎های زمین ‎ساختی تار و هویر در ۳۰ کیلومتری خاور شهرستان دماوند از جمله دریاچه‌های آب شیرین کوهستانی هستند.

این دریاچه‌ها در ارتفاع بیش از ۲۹۰۰ متر از سطح دریا قرار دارند و راه ارتباطی آنها، جاده ماشین روی دماوند – دریاچه تار است.

این دو دریاچه در فاصله حدود ۵۰۰ متری از یکدیگر قرار دارند. بیشترین درازای دریاچه تار ۱/۳ کیلومتر و میانگین پهنای آن ۴۰۰ متر و درازی دریاچه هویر حدود ۹۰۰ متر و میانگین پهنای آن ۱۵۰ متر است.

سرچشمه آب‎هایی که به این دریاچه‎ها می‎ریزند، چشمه ‎ساران کوه‎های قره‎داغ، سیاه‎چال و شاه‎نشین در شمال و آبراهه‌های فصلی از جنوب است که قسمتی از آب آنها وارد دریاچه‎ها می‎شود و قسمتی دیگر، آب رود‎های تار و هویر را تأمین می‎کنند.

تیپ شیمیایی آب دریاچه تار، بر اساس مطالعات از نوع کلسیم، منیزیم، کربنات است. این منطقه دارای آب و هوایی کوهستانی است و برای تفریحات آبی از جمله شنا و قایقرانی و ماهیگیری مناسب است.

موقعیت جغرافیایی منطقه‌ای که دریاچه تار در آن واقع است به گونه‌ای است که گرداگرد آن را با فواصل متفاوت کوه‌هایی در بر گرفته که از سطح دریاچه بین ۵۰ تا ۵۰۰ متر ارتفاع دارند.

وجود این ارتفاعات در کنار یکدیگر بدون آنکه دره‌ای آن را شکافته باشد موجب پیدایش گودالی شده است که دریاچه تار در آن تشکیل شده است. دریاچه تار در جهت شمالغرب به جنوب شرق امتداد یافته و طول آن حدود ۲۵۰ متر و عرض آن حدود ۱۵۰ متر می‌باشد.

در اطراف دریاچه هیچ‌گونه پوشش جنگلی و درخت وجود ندارد و بادهای غربی سرد همیشه در تار می‌وزند. در ایامی نه چندان دور آویشن‌های فراوانی در منطقه وجود داشته که به دلیل فرسایش شدید دیگر اثری از آنها باقی نمانده است.

آبشار تیزآب

در فاصله 5 کیلومتری از شمال دماوند بعد از روستای دشتمزار منطقه‌ای زیبا روح هر بیننده‌ای را می‌نوازد. این جا تنگه ای 1.5 کیلومتری به نام تیزآب طبیعتی کاملاً بکر است. وجود درختان بید و رودخانه‌ای پرآب، آب و هوای مطبوع و دلپذیری را به این منطقه زیبا داده است.

برای رسیدن به این تنگه هم می‌توانید از مسیر خاکی- کوهستانی و هم از مسیر پیاده رو استفاده کرد. در انتهای تنگه چشمه‌ای پر آب از دل کوه به بیرون می‌جوشد و گویا به خاطر آب ترش مزه آن به تیزآب معروف است. آب این چشمه خواص فراوانی از قبیل گوارشی و پوستی دارد. حدود 500 متر بعد از چشمه آبشاری به ارتفاع 7 متر از بین سنگ‌ها به پایین می‌ریزد. البته برای رسیدن به این آبشار باید کمی از فوت و فن سنگنوردی سررشته داشت.

غار رود افشان

طبیعت شوخی جالبی را برای غارنوردان ایرانی تدارک دیده و یکی از بزرگترین دهانه‌های غارهای ایران را در گودالی پنهان کرده که برای دیدن قطر ۱۰۰متری آن باید به فاصله‌ای کمتر از بیست متری اش برسید! غار رودافشان که در ۱۰۳ کیلومتری شمال شرقی تهران و در رشته کوه‌های البرز قرار گرفته است، طوری لا‌به‌لای صخره‌ها پنهان شده که پیدا کردن آن در اثر اتفاق و شانس ممکن نیست.

این غار در دهکده رود افشان شهرستان دماوند و در کوهستان البرز مرکزی قرار گرفته است و تالارهای آن پوشیده از مواد آهکی است که به صورت قندیل‌هایی از سقف غار آویزان شده اند و البته چاله‌هایی که آبی زلال را از دل صخره‌های سنگی بیرون می دهند.

برای دسترسی به این غار بهترین راه گذشتن از جاده فیروزکوه است که بعد از گذر از دو راهی دماوند در محلی به نام سیدآباد به جاده فرعی آسفالته‌ای برخواهید خورد که پس از طی حدود نیم ساعت رانندگی یا دو ساعت پیاده روی، به روستای رودافشان می‌رسید. از این روستا پس از حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه کوه‌پیمایی ساده در طول مسیر غار که البته دارای شیب زیادی هم هست، به دهانه غار خواهید رسید که درون قیف بزرگی به قطر ۱۰۰ متر جا خوش کرده و تنها از لبه همین قیف دهانه غار دیده خواهد شد!

در برخی منابع گفته شده که در گذشته دهانه فعلی غار پشت تیغه سنگی بزرگی قرار داشته که حدود ۳۵ هزار سال قبل بر اثر وقوع آتشفشان در کوه دماوند شکسته شده و با ایجاد شکاف عمیقی دهانه غار ظاهر شده و بعدها بر اثر فرسایش آب وسیع تر شده است. دهانه غار بسیار وسیع و فرم آن قوسی شکل است، طول آن ۴۰ متر و ارتفاع آن به ۱۲ متر می‌رسد.

در طول مسیر از پلی که بر رودخانه دلی‌ چای قرار دارد باید عبور کرد، سرچشمه این رودخانه دریاچه‌های تار و هویر است. به طور کلی مدت زمان طی مسیر از تهران تا روستای رودافشان با اتومبیل حدود ۲ ساعت است که تمام طول مسیر آن دارای جاده آسفالته است.

مسیر دیگری هم برای رسیدن به غار وجود دارد که البته مسیر دشواری است اما به زیبایی اش می ارزد. این مسیر خوراک کوهنوردان و طبیعت‌گردهایی است که به مقصد روداقشان سفر می‌کنند. این مسیر از روستای دلی‌چای واقع در حاشیه جاده فیروزکوه می گذرد و در امتداد مسیر رودخانه دلی‌چای ادامه پیدا می‌کند.

چشمه سیاه سنگ

این چشمه سیاه سنگ در روستای زیبا و ویلایی مشاء در شمال غربی شهرستان دماوند واقع شده است. این چشمه روزگاری نه چندان دور از نغزترین مکان‌ها برای طبیعت گردی بود.

متاسفانه از چندی قبل که بحث احداث تونل مشاء قوت گرفت و مسئولین به فکر تغییر مسیر آب‌های جاری افتادند و لودرها مسیر اصلی آب را نابود ساختند و آب به طرز غیر قابل باوری گل آلود و کدر شد.

اکنون دیگر این منطقه به درد تفریح و تفرج نمی‌خورد و البته در این 2 سال اخیر رویشگاه‌های اطراف به خصوص علف هفت بند و زرشک و نسترن، شنگ، مرغ، قیاق و شقایق و علف قناری و علف پشمکی و چچم و یولاف و بومادران و گل گاوزبان، گل بنفشه و برخی دیگر از گیاهان صنعتی و دارویی اندکی بهبود یافته و از دسترس گردشگران مخرب طبیعت به دورمانده است.

جالب است بدانیم که طی این سال‌ها که مقداری از آب توسط لوله کشی برای مصارف کشاورزی و شرب وارد شبکه شده است و مقدار زیادی از آن هم هرز می‌رود و هنوز هیچ پیشرفت فیزیکی چشمگیری دیده نمی‌شود و فقط سیمای طبیعی منطقه دستخوش تغییرات گسترده‌ای شده است. هنوز هم ماشین آلات سنگین در منطقه مشغول به کندن و تراشیدن سنگ‌ها و تپه‌ها هستند که منظره دلگیری ایجاد کرده است.

چشمه آبعلی هراز

چشمه آب معدنی آب‌ علی در شمال دهکده آب‌ علی در 60 کیلومتری شمال شرقی تهران، در کنار بستر رودخانه مبارک‌ آباد از زمین می‌جوشد. در گذشته، مظهر چشمه چندین بار تغییر مکان داده است. در حال حاضر آب چشمه با لوله به کارخانه بطری پر کنی منتقل می‌شود و پس از بسته‌ بندی به مصرف خوراکی می‌رسد.

آب چشمه آب‌ علی از گروه آب‌های بی‌کربناته کلسیک سرد با PH متمایل به اسید است و آهن و سیلیس نیز در آن وجود دارد. وجود آهن در ترکیب آب چشمه به صورت پایدار، به علت وجود Co2 و فشار در زیرزمین است که پس از خروج از زمین بر اثر کم شدن فشار، Co2 آن به حالت ناپایدار و به صورت رسوب در می‌آید. از آنجا که پر کردن بطری‌ها با این آب، به خاطر رسوب موجود ایجاد اشکال می‌کند، در کارخانه عمل آهن‌ زدایی نیز از آن صورت می‌گیرد.

شکستگی‌هایی که آب چشمه از آن‌ها بیرون می‌آید متعلق به دوران اول تا چهارم زمین‌ شناسی است و هیچ‌گونه آلودگی میکروبی ندارد.

خواص درمانی این آب در دستگاه گوارش، کبد، لوزالمعده و روده است. هم‌ چنین آب این چشمه برای تنظیم کلسترول و اسید اوریک نیز مؤثر است. وجود Co2 در آب این چشمه باعث تنظیم دستگاه گوارش و هضم سریع غذا می‌شود.

پیست اسکی آبعلی

اولین پیست اسکی ایران که دارای دستگاه‌های بالابر شد آبعلی است. تاریخ نصب دستگاه‌های آن به سال 1332 می باشد. قبل از آن هم ورزشکاران به ویژه علاقمندان به محیط کوهستان و اسکی در این منطقه به ورزش می‌پردازند. خصوصاً این منطقه به دلیل اینکه از هوای بسیار مطلوبی در تابستان برخوردار بود و همچنین در گذرگاه اصلی یعنی جاده تهران و شمال کشور قرار داشت عده زیادی از ورزشکاران آشنایی با منطقه آبعلی داشتند.

ویژگی‌هایی نظیر، آب گرم، اماکن مقدس(امامزاده هاشم) و… این منطقه را متمایز از پیست‌های دیگر ایران کرده است. آبعلی در 57 کیلومتری شرق تهران واقع شده است. این منطقه محل تولد اسکی نوین و پایه و اساس ورزش اسکی در ایران است. آبعلی دارای یک تله کابین، 5 تله اسکی بشقابی و 3 تله اسکی چکشی است، که به 3 بخش پیست شرکت نفت، پیست‌های خصوصی و پیست تربیت بدنی تقسیم می شود. ارتفاع بالاترین نقطه آن از سطح دریا 2650 متر و پایین ترین نقطه آن 2400 متر است. طول فصل اسکی دراین پیست از اواسط دی تا اواسط اسفند ماه متغیر است. این پیست از لحاظ امکانات رفاهی دارای 6 رستوران و یک هتل است.

 

آثار تاریخی

شهر دماوند یکی از کهن ترین و قدیمی ترین شهرهای ایران است که در تاریخ روایی ایران آن را به کیومرث نسبت می‌دهند. آثار و شواهد بدست آمده حاکی از حضور انسان در کهن ترین دوران حیات بشر در این شهر است. حدود 70 سال قبل این شهر به عنوان یک اثر ملی در فهرست آثار ملی ایران به شماره 56 به ثبت رسیده است. شهر دماوند در سال 30 هجری قمری در زمان خلافت عثمان به دست مسلمانان فتح شد و در متون قدیمی دارای نام‌های گوناگون از جمله دیناوند است.

دماوند سرزمین خوش آب و هوایی است که اگرچه زلزله در طول تاریخ بارها باعث وارد آمدن خسارات زیاد به مردم این سرزمین شده است اما به دلیل وجود شرایط مساعد برای کشاورزی تاکنون سکونت مردم در آن ادامه یافته است. دماوند دارای آثار تاریخی هم‌چون برج شبلی، حمام تاریخی محله درویش، مسجد جامع عتیق دماوند، پل تاریخی شلمبه است.

برج یادمان شیخ شبلی

این برج مربوط به دوره سلجوقی بوده و زمان ثبت آن به 29 خرداد سال 1351 باز می‌گردد. این بنا آجری و به شکل 8 ضلعی بوده و سبک ساخت آن مربوط به قرن 5 هجری است.

برج شبلی در منتهی الیه شرق شهر دماوند، بر فراز تپه‌ای مشرف بر شهر واقع شده است. از طرف شمال به رودخانه تار و از جنوب به قبرستان وسیع دوره اسلامی و از شرق به دره‌ای که خط الراس کوه جنوبی و از غرب به باغ محدود است. در جبهه جنوبی و جنوب شرقی برج، با فاصله در حدود ۵۰۰ متر قبرستان وسیع اصلامی از دوره صفویه تاکنون، به سبب احترامی که به این بنای آرامگاهی قائل بودند، بوجود آورده‌اند.

جمیز موریه در سال ۱۸۱۵ هنگام عبور از دماوند می‌نویسد: « شهر در اولین دید به وسیله برج‌های قدیمی و بلند به طور مشخص نمایان می گردد». سپس طرحی از نمای دهکده ترسیم می‌کند که برج شبلی را در قسمت شرقی دهکده بر فراز تپه‌ای که اطراف آن سنگ قبر ریخته شده، دیده می‌شود.

در طرح جیمز موریه سنگ قبرهای زیادی دیده می شود ولی اکنون خبری از این سنگ قبرها نیست که احتمالاً مورد دستبرد سوجویان قرار گرفته است. البته چند تایی از این سنگ قبرها هنوز وجود دارد، ولی متاسفانه کتیبه‌های آن به مرور ایام به کلی از بین رفته است.

در سرداب مقبره، اثری از قبر وجود ندارد. روایت‌های محلی، این مقبره را بنای یادبود او می‌دانند. این برج در میان مردم به« پاگنبذ»، «برج شبلی» یا « شیخ شبلی» شهرت دارد.

شبلی همان عارف مشهور قرن سوم هجری است. در نام و نسب او اختلاف زیادی وجود دارد و در منابع فارسی و عربی او را به نام‌های دلف بن حجدر، حجدربن خلف، دلف بن جفره، جعفر بن یونس و محمد بن خلف خوانده‌اند.

در دوره‌های بعدی تزیینات آجرکاری و نمای آن به شیوه سبک سلجوقی ایجاد شده است. این برج سردابه‌های مستطیل شکل با طاقی گهواره‌ای داشته و مصالح آن از قلوه سنگ با ملاط گچ است.

پنج پله در مدخل ورودی این برج قرار دارد. گفته می‌شود در گذشته راه‌های زیرزمینی از برخی نقاط شهر از جمله مسجد جامع شهر به این بنا وجود داشته است که نشان دهنده اهمیت این بنا در تاریخ شهر است.

در فضای بیرونی برج آثاری از نقوش اسلیمی، صلیب و ستاره داوود که به طرز ماهرانه‌ای با هم ترکیب شده است به چشم می خورد. این بنا در مجاورت پارک شبلی قرار داشته و هیچ هزینه‌ای برای بازدید از آن پرداخت نمی‌شود.

در حال حاضر با وجود یک دیوار فنسی در اطراف اثر، به دلیل عدم نظارت صحیح از آن به عنوان پناهگاهی برای افراد بی خانمان و در برخی موارد معتاد استفاده می‌شود.

بر دیوارهای این بنای تاریخی، دست نوشته‌های مختلف با ذغال بر دیوارها نقش بسته که در واقع یادگارهای بازدیدکنندگان نه چندان با ذوق این اثر است.

متاسفانه راه غیررسمی دسترسی به این اثر تاریخی به شدت در معرض ساخت و سازهای غیر قانونی است. استفاده اقتصادی از این اثر تاریخی کار خیلی جدی را طلب نمی‌کند. زیرا فضای سبز اطراف آن در حال حاضر به عنوان بوستان شبلی، تحت مدیریت شهرداری است.

حمام تاریخی محله درویش

شواهد و مدارک موجود به خصوص نوع گنبدها و قوس‌های بنای حمام تاریخی محله درویش شهر دماوند، نشان می‌دهد که قدمت این مکان تاریخی به دوران صفویه باز می‌گردد.

عمر حمام تاریخی محله درویش دماوند که در مرکز این شهر قرار دارد را می‌توان به چند صد سال تخمین زد.

بنای این حمام تاریخی، مستطیل شکل است. این بنا در جهت شمال به جنوب احداث شده و شامل دو بخش در ورودی است که در جبهه شمالی و جنوبی از یکدیگر جدا شده‌اند.

بخش شمالی حمام وسیع، سنتی و دست نخورده باقی مانده و مسیر ورودی آن به رختکن به شکل دالانی پیچ دار ساخته شده است.

بنای رختکن حمام شمالی که با طرح چلیپایی احداث شده، شامل گنبد بزرگی در وسط و چهار نیم گنبد است که ترکیب موزون و زیبایی به آن بخشیده و سه سکوی نشیمن در شمال، جنوب و غرب آن تعبیه و بدنه آنها با کاشی سفید پوشانده شده است.

گرمخانه این حمام شامل فضایی مستطیل شکل است که جهت شرقی – غربی داشته و دو ستون قطور امکان تعبیه طاق و تویزه‌ها و نگهداری سقف را فراهم نموده که در اطراف فضای گرمخانه سکوهایی جهت نشیمن ساخته و بدنه آن نیز با کاشی‌های سفید رنگ همچون رختکن پوشش داده شده است.

طاق‌های این بخش از حمام دارای قوس جناغی است و قسمت‌هایی از آن که در مرمت دوره‌های بعد نیاز به دستکاری نداشته، دارای توازن و ایستایی بسیار خوبی هستند که با احداث فضای کوچکی در ضلع غربی بنا جهت رفع نیاز مراجعه کنندگان به حمام، نشان می دهد که همگی متعلق به بیش از پنجاه سال گذشته می‌باشند.

حمام تاریخی محله درویش دماوند از سنگ لاشه، ملات گچ و ساروج است. در ابتدا سطوح داخلی آن با ملات آهک اندود شده بود، اما اکنون دارای اندود سیمان سفید است و قوس‌های گنبد و طاق و تویزه‌های بنا جناغی احداث شده و دارای توازن و ایستایی بسیار خوبی است و حد فاصل میان پایه‌ها و گنبد حمام کاربندی‌هایی اجرا شده که زیبایی خاصی به بنا بخشیده است.

مسجد جامع عتیق

مسجد جامع در مرکز بافت قدیم شهر دماوند و در ارتفاع 1980 متر از سطح دریا و در محله قاضی دماوند واقع شده است. بنای فعلی مسجد جامع دماوند شامل دو شبستان می‌باشد که در امتداد شمال- جنوب یکدیگر واقع شده اند. در ضلع شمال شرق مسجد تنها منار مسجد قرار دارد که بخشی از آن اصیل و قدیمی بوده و بخش‌هایی از آن نو سازی شده است.

طبق گفته آندره گدار مسجد جامع دماوند از جمله مساجدی اولیه ایران است که به سبک اعراب در ایران بنا شده است. آثاری که از قدیم در این مسجد باقی مانده است به حدود قرن 5 هجری باز می‌گردد این مسجد در طول حیات خود بارها مورد مرمت قرار گرفته که چند نمونه آن با نصب کتیبه مضبوط شده است. بر درب مسجد دو سنگ است در یک سنگ سوار فرمان شاه عباس در حاشیه ثبت شده و در یک سنگ دیگر تاریخ طاعون است.

پل تاریخی شلمبه

در فاصله 250 متری شمالغرب امامزاده محمد شلمبه و در فاصله 80 متری شمال پل جدید الاحداث فلزی شلمبه که دو قسمت شرقی و غربی جاده سراسری تهران فیروزکوه را به یکدیگر متصل می‌کند که بر روی رودخانه تاررود دماوند پل تاریخی وجود دارد که پل شلمبه مشهور است. پل تاریخی شلمبه در حقیقت دو پل با دو تاریخ احداث می‌باشد که در کنار یکدیگر قرار گرفته و به یکدیگر متصل هستند.

پل جنوبی که دارای قدمتی بیشتر می‌باشند و احتمالاً متعلق به دوره صفویه و یا حداقل قاجار می‌باشد با مصالح سنگ مالون و ملات ساروج احداث شده و عرض آن 460 سانتی‌متر است.

پل شمالی که با ترکیبی به اندازه پل جنوبی و چسبیده به آن بنا شده متعلق به اوایل دوره پهلوی بوده و مصالح آن در پی از سنگ و از ارتفاع 150 سانتی‌متر به بالا با آجر و سیمان می باشد.